TRỊNH CÔNG SƠN

TRỊNH CÔNG SƠN

        Khi còn học trung học, tôi giống như cả triệu học sinh trung học Việt Nam thời đó khi vô tiệm sách đi ra là mua một bản nhạc. Gần như thói quen. Vì vậy khi mua “Ướt Mi”, tôi không có lý do gì khác hơn là vì tôi chưa có. Trước đó tôi chưa bao giờ nghe tên người nhạc sĩ, Trịnh Công Sơn. Và nhạc điệu của bản nhạc, thành thật mà nói, không nổi bật mấy. Chỉ có hai điều làm tôi chú ý, mái tóc chải bồng trong bức ảnh là một kiểu tóc ông anh tôi rất thích và Trịnh Công Sơn dùng tên thật, một điều hơi hiếm trong giới văn thi nhạc sĩ Việt Nam thời đó.

Không có một dấu hiệu gì cho thấy tôi đang chứng kiến sự thành hình của một thiên tài âm nhạc.

Hơn thế nữa, TCS là một thiên tài về tiếng Việt.

Ông chứng minh cho thế hệ của ông và về sau cái đẹp và sự phong phú của tiếng Việt. Sau TCS, người Việt thấy rõ Việt ngữ đủ sức diễn tả những uẩn khúc sâu sắc nhất của xúc cảm con người. Qua TCS, Việt ngữ trở nên đẹp và “sang”. Qua Việt ngữ trau chuốt bỡi TCS, cá tính của người Việt hay Việt tính đã được biểu hiện một cách đáng kính và đáng yêu.

Tôi còn nhớ một vị giáo sư trung học, giáo sư Pháp văn, thuyết giảng tôi không còn nhớ rõ một bài thơ của một thi sĩ Pháp nào đó. Đi qua đi lại trước bảng đen, đắm chìm trong sự thán phục Pháp ngữ, ông ngâm nga bài thơ đang giảng. Bỗng nhiên ông hỏi là chúng tôi có biết bản Serenata hay không. Tôi còn nhớ là không có ai giơ tay. Và tôi còn nhớ nhà giáo này trích dẫn sáu chữ trong bản nhạc này “un sourire en tes grand yeux” rồi thao thao bất tuyệt cho đến gần cuối giờ về sự phong phú tinh tế của Pháp ngữ.

Ông so sánh hai ngôn ngữ và kết luận ngay tại chỗ là chữ “cười” trong tiếng Việt thô thiển chỉ giới hạn vào môi miệng hoặc trong văn chương thô tục. Còn un sourire en tes grand yeux cho thấy sự cao siêu của tiếng Pháp trong cách diễn tả một tình tự sâu xa nhưng kín đáo. Và khi nhà giáo này nói “tôi không biết làm thế nào để cho các anh các chị thấu đáo được”, coi chúng tôi như ếch ngồi đáy giếng thì phía dưới có người nói là người Việt cũng có dùng “nụ cười trong ánh mắt” vậy. Nhà giáo gạt ngang bảo rằng người Việt mình chỉ biết mô phỏng dịch theo, nhưng “nụ cười trong ánh mắt” không thể xúc tích như “un sourire en tes grand yeux” được.

Khi vào đại học, sự giảng dạy nói trên (tiếng Việt nghèo) của thầy càng được nhấn mạnh thêm bỡi ước vọng muốn biết chút ít về nước Pháp nói riêng hay “Tây” nói chung. Muốn tỏ ra có văn hóa, nói chuyện phải chêm tiếng tây. Anh nói tiếng Việt càng bập bẹ chừng nào, văn hóa anh càng cao hơn chừng đó. Vì vậy trời mùa thu phải “Paris” không được Ba Lê. Đại học tôi học có một vị giảng sư nổi tiếng về việc bắt bẻ sinh viên về tội phát âm ngoại ngữ không đúng giọng, cái mặc cảm thiếu văn hóa càng đè tôi nặng hơn.

Đáy giếng của tôi càng trở nên thăm thẳm hơn khi tôi đọc một bài viết (hoặc có thể một cuốn sách) của một học giả Việt Nam, một người có lúc được xiển dương là thiên tài. Bài viết bằng tiếng Việt. Tuy nhiên mỗi trang chỉ có vài dòng bằng tiếng Việt, phần còn lại là ngoại ngữ vì vị học giả trích dẫn các tác giả ngoại quốc mà ông đề cập tới nguyên văn bằng ngôn ngữ của tác giả đó. Nếu bằng tiếng Pháp hoặc tiếng Anh tôi còn mò mẫm được. Nhưng chỉ sau mấy trang, tôi thấy rõ là vị học giả này cố tình làm khó dễ người đọc vì ông trích dẫn tiếng Đức, tiếng Bồ, và ngay cả tiếng Phạn, mà không thèm phiên dịch. Nghĩa là học giả muốn phô trương cho người đọc thấy ông “giỏi” như thế nào.

Trong hoàn cảnh tiếng Việt ngả nghiêng như vậy, bình dị xuất hiện TCS. TCS ra mắt một cách nhẹ nhàng và tự nhiên như nhạc và lời của ông. Nhẹ nhàng, tự nhiên nhưng vững chắc, lời nhạc của TCS đã đánh tan cái trào lưu cho rằng tiếng Việt nghèo. Nhạc và lời của TCS đã đi vào tâm hồn người Việt mở rộng cửa, không phải ra, mà vô trong tâm hồn người Việt cho chúng ta thấy cái đẹp bên trong của chính mình và khả năng diễn đạt của tiếng Việt.

TCS đã làm thay đổi quan niệm lệch lạc lâu năm là một người Việt chỉ có “văn hóa” khi nào nói được tiếng ngoại quốc dù chỉ lõm bõm. TCS đâm thủng cái huyền thoại đó.

Ngồi một mình suy tư nặng chĩu về cuộc đời mình?

Ôm Lòng Đêm, Nhìn Vầng Trăng Mới Về

    Mô tả tình tự dân tộc?

                             Người Con Gái Việt Nam Da Vàng                                                                          Yêu Quê Hương Như Yêu Đồng Lúa Chín

Điêu tàn của chiến tranh?

                          Đàn Bò Vào Thành Phố                                                                                               Không Còn Ai Hỏi Thăm                                                                                               Đàn Bò Tìm Giòng Sông                                                                                               Nhưng Giòng Nước Cạn Khô

Ưu tư về cái chết và sự chia lìa?

                      Những Hẹn Hò Từ Nay Khép Lại                                                                              Thân Nhẹ Nhàng Như Mây                                                                                        ….                                                                                                                                             Đóa Hoa Vàng Mỏng Manh Cuối Trời                                                                     Như Một Lờ Chia Tay

Các sáng tác của ông cho thấy một người Việt có văn hóa thật sự là khi có khả năng diễn đạt bất cứ điều gì anh muốn diễn đạt bằng tiếng Việt, không phải bằng một ngoại ngữ nào khác.

Đối với tôi, hai cống hiến lớn nhất của TCS cho Việt Nam qua các sáng tác của ông là thứ nhất ông vinh danh tiếng Việt là một ngôn ngữ đẹp và đầy khả năng.  Thứ hai ông biểu lộ một tâm hồn tế nhị và trong sáng, một tấm lòng quảng đại và lành mạnh, đặc tính tôi muốn tin là chung của một thế hệ thanh niên Việt Nam (trong đó có tôi) đang phải trải qua một giai đoạn nhiễu nhương:

                        Nhìn Những Mùa Thu Đi                                                                                             Anh Nghe Sầu Lên Trong Nắng                                                                               Và Lá Rụng Ngoài Song                                                                                               Nghe Tên Mình Vào Quên Lãng                                                                               Nghe Tháng Ngày Chết Trong Thu Vàng.

tuyệt vọng, không thấy tương lai, lo âu, khắc khoải nhưng vẫn chững chạc giữ được phong cách. Không hốt hoảng như Huy Cận (“Thôi Đã Tan Rồi Vạn Gót Hương”), không “non” như Xuân Diệu, không “chơi chữ” như Vũ Hoàng Chương. Thế hệ của tôi phải nhớ ơn TCS đã diễn đạt và bày tỏ giùm cho mình.

Người Việt không phải toàn là thô lỗ hoặc nông cạn như cụ Nguyễn Văn Vĩnh đã nhận xét (cái gì cũng cười hì – “Nhăn răng cười một tiếng, mọi việc hết nghiêm trang”). TCS cho thấy một tâm hồn Việt Nam tế nhị, sâu sắc:

                               Đêm Nghe Gió Tự Tình                                                                                                  Đêm Nghe Đất Trở Mình Vì Mưa

và khắc khoải:

                            Môi Nào Hãy Còn Thơm                                                                                              Cho Ta Phơi Cuộc Tình                                                                                                Tóc Nào Hãy Còn Xanh                                                                                                Cho Ta Chút Hồn Nhiên

Lời thơ không cầu kỳ. Mỗi chữ là một từ ngữ bình thường chúng ta dùng hằng ngày nhưng được đặt đúng chỗ. Mỗi chữ được dùng một cách khéo léo không giả tạo. Thiên tài của TCS là ở đó: khả năng diễn tả trung thực sự rung động chân thật của mình qua ngôn ngữ bình thường nhưng đã được TCS cải sửa và đưa lên một bình diện cao hơn.

Tình thương và xúc cảm trong thơ nhạc của TCS mênh mang cả chiều sâu và chiều rộng. Nếu lắng nghe, chúng ta sẽ thấy xúc cảm và tình thương củaTCS không phải chỉ về gái trai, đôi lứa mà rất nhiều về một tâm trạng khác, một đối tượng khác to lớn hơn bao la hơn. TCS dùng “Em”, “Con Gái” hoặc “Ai” như BIỂU TƯỢNG hơn là ĐỐI TƯƠNG của xúc cảm của mình.

                                     Em Đứng Lên Gọi Mưa Vào Hạ                                                                                Từng Cơn Mưa                                                                                                                 Từng Cơn Mưa                                                                                                                 Mưa Thì Thầm Dưới Chân Ngà

    Người nghe có thể thấy rõ TCS không nói về một “em” nào cả. Trong khoảng không gian và thời gian đó, lòng yêu thương của TCS (có thể có chút xót xa, có thể có chút than vãn, nhưng sinh lực chính vẫn là tình thương) tuôn trào ra trong bốn câu thơ trên.

Thương sắc se mà chưa hoặc không cần biết mặt biết tên, chỉ thấy bóng dáng:

                                         Thương Ai Về Xóm Vắng                                                                                             Đêm Nay Thiếu Ánh Trăng                                                                                         Đôi Vai Gầy Ướt Mềm                                                                                                  Người Lạnh Lắm Hay Không

“Ai” đây là thân phận của một thế hệ con gái Việt Nam mà “tôi” (thế hệ con trai) thương một cách tuyệt vọng – tuyệt vọng không phải vì “em” không thương “tôi” nhưng vì “tôi” không đủ sức thương “em”, thương trong nghĩa đủ sức bảo bọc, săn sóc, nâng niu.

Một thế hệ con gái nhìn trước mặt đẹp:

                                 Thương Nụ Cười

Nhìn sau lưng đẹp:

                               Và Mái Tóc Buông Lơi

Nhưng trong cái đẹp đó TCS không thể không nhận ra dấu vết của sự hủy hoại của thời cuộc:

                              Mùa Thu Úa Trên Môi

Một ngày khác, giây phút khác, thương gia đình:

                      Mẹ Ngồi Ru Con Mây Qua Đầu Ghềnh                                                                  Lạy Trời Mưa Tuôn                                                                                                          Lạy Trời Mưa Tuôn Cho Đất Sợi Mềm Hạt Mầm Vun Lên

Thương dân tộc:

                            Giọt Nước Mắt Thương Dân                                                                                       Dân Mình Phận Long Đong

Nhưng lúc nào cũng vương vấn trong tâm hồn TCS có lẽ là thương cho thân phận của một người con trai Việt Nam. Ngay cả khi nói đến một người con gái, hình ảnh đó như đã nói ở trên, chỉ là biểu tượng của tình yêu hơn là đối tượng của tình yêu.

                        Tôi Đã Yêu Em Bao Ngày Nắng                                                                                 Tôi Đã Yêu Em Bao Ngày Mưa                                                                                   Yêu Em Bên Đời Lặng Lẽ

“Tôi” là TCS là thế hệ thanh niên Việt cùng thời với TCS, và khi lắng nghe hết “Trong Nỗi Đau Tình Cờ”, “Em” là một bức tranh to lớn hơn là một người con gái. “Em” là một hình ảnh biểu tượng cho những ước vọng của “Tôi” và “Bao Ngày Nắng”, “Bao Ngày Mưa” là những kỷ niệm đẹp lưu giữ trong tâm tư, không nhất thiết giữa gái trai, trong quãng đời truân chuyên “Tôi” đã đi qua.  Tình yêu của tôi nung nấu. Nhưng sự bất lực trước những trở ngại to lớn khiến cho tôi đứng bên lề: tôi yêu em, tôi yêu cuộc đời với một tình yêu lặng lẽ và thầm kín.

    “Ngôn ngữ ta còn, dân tộc ta còn”. Ngôn ngữ đoàn kết một dân tộc. Điều đó có lẽ đúng. Nhưng không chỉ tồn tại, một dân tộc phải phát triển, tiến bộ. Phải triển khai cái hay cái đẹp của cả một dân tộc để có thể nhận được sự kính trọng của những dân tộc khác. Cái khả năng một dân tộc tự mình vươn lên được cho bằng người hoặc hơn người tôi nghĩ chỉ có thể có được khi trong xã hội các phần tử thật sự kính trọng lẫn nhau. Và tôi nghĩ ngôn ngữ đóng góp một phần rất quan trọng làm cho các phần tử trong xã hội kính trọng lẫn nhau.

Ngôn ngữ có những tinh tế và khác biệt. Người Nhật khi xưng hô với người khác lúc nào cũng dùng chữ “san” để tỏ sự kính trọng đối với ngưới đối diện, và vì vậy sự đối thoại luôn luôn có sự nghiêm trang. Tiếng Anh, nhất là tiếng Mỹ dễ tạo ra sự thân thiện. Một ngôn ngữ thiếu những tinh tế hay những “cơ cấu” giúp cho người dùng diễn đạt dể dàng xúc cảm của mình, sẽ dễ đưa đến nghi kỵ, hiều lầm và xung đột.

Một anh sắp đi xa, lại từ giã người yêu. Chúng ta có thể tưởng tượng nhiều cách thức đối thoại khác nhau:

Anh:    “Sao? Chờ nổi không?”                                                                                    (Một cách hỏi làm cho người nghe không muốn nói nhiều).                    Người Yêu:   “Ừa!”                                                                                                             (Anh muốn hiểu sao thì hiểu).

Một thể loại khác:

Anh:   “Nè, khi tôi không có đây, đừng có léng phéng với ai                                      nghe chưa?”                                                                                                           (một câu hỏi mời gọi một câu trả lời không thân thiện).                          Người Yêu:    “Thôi đi cha đừng có nói bậy. Léng phéng với                                                    ai?”

Hãy nghe đối thoại trong thơ nhạc TCS:

Anh:    “Tình mong manh như nắng, tình còn đầy không em?”

ngôn ngữ giản dị nhưng đẹp, nhẹ nhàng nhưng sâu sắc và chứa đựng một tình cảm thiết tha của một người con trai lịch sự, từ tốn, đầy tư cách.

Người Yêu:     “Tình cho nhau môi ấm, một lần là trăm năm”

không một lời hứa nào làm cho anh sắc se và tin yêu hơn.

Kính trọng dẫn dắt tới kính trọng. Thành tâm khuyến khích thành tâm. Đẹp và độ lượng làm nẩy sinh đẹp và độ lượng ở người khác. Không những ngôn ngữ của TCS đẹp, ông có một tâm hồn trong sáng và một tấm lòng độ lượng đầy yêu thương.

Nhìn quanh Việt Nam, TCS thương yêu mọi sự: ông yêu sự sống, yêu đất, yêu nước, thương cho thân phận con gái, con trai Việt Nam…

                              Cúi Xuống Cúi Xuống Thật Gần                                                                                Cho Tóc Em Bềnh Bồng ….                                                                                          Trên Phút Giây Nhiệm Mầu                                                                                        Hai Mươi Năm Xin Còn Một Sớm Thương Nhau*

Người con trai Việt Nam nào trong thế hệ của tôi khi nghe

                          Gọi Nắng …Trên Vai Em Gầy Đường Xa Áo Bay

mà không cảm thấy như muốn khóc trong lòng vì cái đẹp của câu thơ?

                          Nắng Qua Mắt Buồn Lòng Hoa Bướm Say                                                        Lối Em Đi Về Trời Không Có Mây                                                                            Đường Đi Suốt Mùa Nắng Lên Thắp Đầy

Có tâm hồn nào khoáng đạt hơn? Có văn chương xứ nào hay hơn?

Luật Sư JOHN P. LÊ PHONG                                                                                       Attorney at Law

____________________________________________________________GHI CHÚ :

*Lời ca trích dẫn ở đây từ bài “Cuối Xuống Thật Gần” là theo sự nhớ lại của tôi, hơi khác với lời ca ghi trong cuốn “Trịnh Công Sơn Tuyển Tập Những Bài Ca Không Năm Tháng”.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

9 − 7 =